JUGOSLAVIJA

Pod kraj sedamdesetih godina prošlog stoljeca su u Narodnoj banci Jugoslavije odlucili da osuvremene dizajn novcanica u skladu sa evropskom praksom. Obratili su se svojim starim poslovnim partnerima, švicarskoj firmi Giori (danas: Giori de la Rue, a njena podružnica je KBA- GIORI S.A.), te sa njom sklopili ugovor o pomoci pri izradi, kao i isporuci novih strojeva i opreme za izradu prvih yu novcanica evropskog, modernog izgleda. Firma Giori je još jednom, ranije pružila slicnu pomoc Zavodu za izradu novcanica*.
Švicarski partneri su angažirali Trenta Cioninija, poznatog talijanskog gravera i majstora za dizajniranje i izradu novcanica, da uradi Titov portret za novu yu novcanicu. Rad na ovoj novcanici je zapocet dok je Tito još bio živ, a završen je iza njegove smrti i kasnije je novcanica još preradena da bismo dobili apoen od 5000 dinara iz 1985. godine.

Josip Broz rodio se u malom selu Kumrovcu na Sutli, u najzapadnijem dijelu Hrvatskog zagorja 7. maja 1892. godine kao sedmo od petnaestero djece roditelja Franje (Franceka) i Marije Broz, rodene Javeršek. Mali "nesporazum" oko toga biografskog podatka, s obzirom da se Titov rodendan slavi na dan 25. maja, objasnili su njegovi biografi cinjenicom da je Josip Broz za vrijeme svoga dugogodišnjeg revolucionarnog rada bio prisiljen da se služi lažnim papirima i dokumentima, pa je tako i u jednom vojnickom dokumentu austro-ugarske vojske zabilježeno da je roden 25. maja.
Osnovnu školu Josip Broz je pohadao u Kumrovcu od 1900. do 1905. Po svršetku osnovne škole Josip Broz je, zbog teškog stanja u obitelji, morao odložiti svoj odlazak na zanat, pa je neko vrijeme morao raditi kod svog ujaka u Sloveniji. Nakon toga je radio u jednoj sisackoj kantini. Godine 1907. je postao šegrt mehanicarske radionice u Sisku. Po završetku šegrtske škole 1910. prvi put stiže u Zagreb gdje postaje clan Socijaldemokratske stranke Hrvatske i Slavonije i ucestvuje u radnickim demonstracijama.
U jesen 1920. vraca se u Zagreb gdje stupa u redove Komunisticke partije Jugoslavije. Iste godine partija je zabranjena. Kada 1921. ostaje bez posla zapošljava se u mlinu u mjestu Velikom Trojstvu gdje je sa svojom suprugom živio do kasnog proljeca 1925. godine.
Napušta mlin u Velikom Trojstvu i u kasno proljece 1925. godine dolazi u Zagreb. Po partijskim zadacima odlazi u Kraljevicu, Beograd i u Smederevsku Palanku. U aprilu 1927. opet se vraca u Zagreb. Od suda u Ogulinu osuden je na sedam mjeseci robije, uvjetno na cetiri mjeseca, zbog komunisticke propagande. Nakon izlaska iz zatvora Tito ujedinjuje Partiju koja je bila podijeljena na razlicit frakcije.
Kada su u junu 1928. godine organizovane demonstracije, na letku kojim se radnici pozivaju na demonstracije stajao je potpis Josipa Broza. Velika potjera policije raspisana je 20. juna 1928. Uhapšen je 4. augusta 1928. i osuden na pet godina robije.
Pocetkom 1931. Josip Broza su iznenada premjestili u kaznionicu u Mariboru, koja je bila na glasu kao najgora u Jugoslaviji. Tu je izdržao kaznu ali ipak nije odmah pušten na slobodu. Odveden je u Ogulin, gdje je trebao da odleži još tri i pol mjeseca one kazne na koju je bio uvjetno osuden. Tek potkraj marta 1934. izlazi iz zatvora, ali mu je odredeno da mora boraviti u rodnom Kumrovcu i da iz njega ne smije nigdje otici.
Pocetkom 1931. Josip Broza su iznenada premjestili u kaznionicu u Mariboru, koja je bila na glasu kao najgora u Jugoslaviji. Tu je izdržao kaznu ali ipak nije odmah pušten na slobodu. Odveden je u Ogulin, gdje je trebao da odleži još tri i pol mjeseca one kazne na koju je bio uvjetno osuden. Tek potkraj marta 1934. izlazi iz zatvora, ali mu je odredeno da mora boraviti u rodnom Kumrovcu i da iz njega ne smije nigdje otici.
Okupacija Jugoslavije zatekla ga je u Zagrebu, odakle je, njegovom inicijativom, upucen proglas CK KPJ narodima Jugoslavije i radnom narodu Jugoslavije, u kojemu se istice odlucnost Partije da u oslobodilackom ratu ustraje u prvim redovima, u kojemu ustaje protiv potpaljivanja nacionalne mržnje i poziva radnike, seljake, omladinu, gradane i sve rodoljube da se ujedine u borbi za nacionalnu nezavisnost.
U drugoj polovici maja 1941. godine Tito odlazi u Beograd odakle usmjerava pripreme za dizanje ustanka i pocetak oslobodilackog rata. Po napadu Njemacke na SSSR (22. juna) Politbiro CK KPJ je pod Titovim vodstvom ocijenio da je nastupio odlucan trenutak za pocetak oružanog ustanka protiv okupatora i njegovih domacih pomagaca. Glavni štab Narodnooslobodilackih i partizanskih odreda Jugoslavije (NOPOJ) formiran je 27.juna, a Tito je postao vrhovnim komandantom NOPOJ. Pod njegovim vodstvom donesena je odluka o dizanju svenarodnog ustanka.
U oktobru i novembru 1941. godine Tito je u Užicu, odakle usmjerava razvitak ustanka. U Rudom, u istocnoj Bosni, 22. decembra 1941. osniva Prvu proletersku brigadu. Na osnovi uspjeha postignutih u ustanku i oslobodilackoj borbi u drugoj polovici 1942. izdaje naredbu o osnivanju prvih divizija i korpusa, što je bio temelj stvaranja Narodnooslobodilacke vojske Jugoslavije (NOVJ). Na njegovu inicijativu u Bihacu se 27. Novembra 1942. sastaju predstavnici NOB iz svih krajeva Jugoslavije i formiraju AVNOJ - Antifašisticko vijece narodnog oslobodenja Jugoslavije. Godinu dana poslije, 29. i 30. novembra 1943, u Jajcu se sastaje AVNOJ na svoje drugo zasjedanje i donosi povijesne odluke o buducem uredenju Jugoslavije kao federativne države ravnopravnih naroda i narodnosti Jugoslavije.
Narodnooslobodilacka borba naroda Jugoslavije pobjednicki je završena 15. maja 1945. Još u toku borbe - 19. novembra 1944. - Predsjedništvo AVNOJ-a dodijelilo je Titu naziv narodnog heroja Jugoslavije. Josip Broz Tito bio je jedini Vrhovni komandant u drugom svjetskom ratu koji je svoje borce licno vodio u bitku. Ranjen je u bitci na Sutjesci u junu 1943. godine.
Tito je od ranih 1950-ih godina pa sve do svoje smrti razvio golemu medunarodnu djelatnost, jedan je od zacetnika i glavnih aktera pokreta nesvrstanosti s kojim su se identificirale mnoge novooslobodene zemlje u svijetu. Afirmirajuci medunarodni položaj Jugoslavije, mir i suradnju medu narodima, Tito je posjetio više od sedamdeset zemalja svijeta, na svim kontinentima. Za goleme i trajne zasluge koje je stekao za sve narode Jugoslavije i za njihovu državnu zajednicu tri puta je proglašavan narodnim herojem. Bio je biran za doživotnog predsjednika SKJ. Za izvanredan doprinos vojnoj znanosti i praksi, posebno za doprinos i zasluge u izgradnji teorije i prakse oslobodilackog rata Tito je 1976. dobio doktorat vojnih znanosti i umjetnosti. Proglašen je i pocasnim clanom mnogih akademija znanosti i umjetnosti.
4. maja 1980. u 15.05 sati na Klinickom bolnickom centru u Ljubljani umro je najveci sin naših naroda i narodnosti, predsjednik Socijalisticke Federativne Republike Jugoslavije, predsjednik Saveza Komunista, Vrhovni Komandant oružanih snaga, Maršal Jugoslavije Josip Broz Tito. Pokopan je 8. maja 1980. u Beogradu u Kuci cvijeca. Na njegovoj sahrani bilo je prisutno 209 delegacija iz 127 država svijeta. Titova sahrana bila je zvanicno najposjeceniji pogreb nekog državnika u prošlom stoljecu.

Današnji dan obilježava se kao Dan pobjede nad fašizmom i Dan Evrope.
Da li se radilo o pobjedi ili samo o velikom porazu fašizma pitanje je koje se logički postavlja iz perspektive Bosanca koji je krajem stoljeća bio žrtvom navodno pobjeđenog fašizma.

Vratimo se ipak historiji. Njemačka je 7. maja 1945. godine u francuskom gradu Remsu potpisala bezuslovnu predaju, što je značilo okončanje rata.
Zanimljivo je da se u Zapadnoj Evropi uglavnom obilježavao 8. maj kada je u Velikoj Britaniji Winston Cherchill objavio kraj rata. Tom prilikom je rekao: "Sada sebi možemo priuštiti malo slavlja, ali ne smijemo zaboraviti niti jednog trenutka šta nas sve čeka. Sada moramo upotrijebiti svu snagu i resurse za završetak našeg zadatka jer Japan još nije poražen". Bližilo se vrijeme da se realizira projekat Manhattan kojim će rat onačno biti okončan jednim od najstravičnijih zločina – atomskom bombom!!!

Inače, akt o bezuslovnoj predaji je ratifikovan 9. maja u Berlinu, jer je sovjetski lider Josif Staljin odbio prihvatiti predaju potpisanu u Remsu sumnjajući u motive zapadnih saveznika i Njemačke. Zbog toga se dugo godina razlikovao dan pobjede nad fašizmom pa su ga na zapadu obilježavali 8. maja a u zemljama istočnog bloka 9. maja.
Prilikom prošlogodišnjeg obilježavanja godišnjice pobjede, 9. maja 2005. u Moskvi francuski povjesničar Marc Ferro izjavio je:
"Krajnje je vrijeme da se rehabilitira uloga ruske vojske tokom Drugog svjetskog rata. Ona je ta koja je slomila Wermacht, mnogo više nego američka vojska. Ali hladni je rat toliko iskrivio stvarnost same pobjede nad Njemačkom da su povjesničari uveliko potcjenili ulogu Rusa."
Drugačije mišljenje je imala Predsjednica Letonije Vaira Vike-Freiberga koja je opet rekla da je Dan pobjede za "polovicu Evrope bio početak sovjetske okupacije".

Uglavnom, datum kao datum je manje važan. Veći je problem što danas nažalost fašizma ima sve više i više, a slobode sve manje i manje. Smrt fašizmu!!

Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija je bivša evropska država, koja se nalazila na zapadnom dijelu Balkana. Formirana je 1945. godine kao nasljednica Kraljevine Jugoslavije pod imenom Demokratska Federativna Republika Jugoslavija. 1946. godine mjenja ime u Federativna Narodna Republika Jugoslavija, dok je 1963. godine konačno promjenila ime u Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija. SFRJ se graničila sa Italijom i Austrijom na sjeverozapadu, Mađarskom i Rumunijom na sjeveru, Bugarskom na istoku i Grčkom i Albanijom na jugu. Zapadni deo republike je izlazio na Jadransko more. Demokratska Federativna Republika Jugoslavija je rekonstituisana na konferenciji AVNOJa u Jajcu, (od 29. novembra do 4. decembra 1943.), dok su se pregovori sa Kraljevskom Vladom u izgnanstvu nastavili. 29. novembra 1945. Federativna Narodna Republika Jugoslavija je konstituisana kao komunistička zemlja (takođe na zasedanju AVNOJa u Jajcu). Prvi predsednik posleratne Jugoslavije je bio Ivan Ribar, a predsednik Vlade je bio Josip Broz Tito. 1953. godine, Tito je postao predsednik, a 1963. godine je proglašen za doživotnog predsednika. Jugoslavija nije kao ostale države istočne i centralne Evrope izabrala kurs zavisnosti od Sovjetskog Saveza, i nije bila član Varšavskog pakta niti NATOa, što ju je činilo specifičnom u odnosu na druge države. Upravo zbog tog balansa između istoka i zapada, uživala je visoki ugled u svetu. SFRJ je bila podjeljena na šest socijalističkih republika i na dvije socijalističke autonomne pokrajine koje su bile deo SR Srbije. Glavni grad je bio Beograd. SFRJ su sačinjavale sledeće republike i pokrajine: Jugoslovenske republike i pokrajine obeležene brojevima
1. Socijalistička republika Bosna i Hercegovina – glavni grad Sarajevo;
2. Socijalistička republika Hrvatska – glavni grad Zagreb;
3. Socijalistička republika Makedonija – glavni grad Skoplje
4. Socijalistička republika Crna Gora – glavni grad Titograd (Sadašnje ime je Podgorica;
5. Socijalistička republika Srbija – glavni grad Beograd, u kojoj su se nalazile:
5a. Socijalistička autonomna pokrajina Kosovo i Metohija – glavni grad Priština i
5b. Socijalistička autonomna pokrajina Vojvodina – glavni grad Novi Sad; 6. Socijalistička repubila Slovenija – glavni grad Ljubljana